UGLY BUGS
Lời @ Nick Arnold,1996
Minh họa @ Tony De Saulles, 1996
Bản tiếng Việt do Nhà xuất bản Trẻ xuất bản theo thỏa thuận
nhượng quyền với Scholastic UK Ltd, tháng 3-2015

BIỂU GHI BIÊN MỤC TRƯỚC XUẤT BẢN DO THƯ VIỆN KHTH TP.HCM THỰC HIỆN

General Sciences Library Cataloging-in-Publication Data

Arnold, Nick
Côn trùng gớm ghiếc / Nick Arnold ; Trịnh Huy Ninh dịch ; Tony De Saulles minh
họa. - T.P. Hồ Chí Minh : Trẻ, 2015.
132 tr. ; 20 cm. - (Horrible science).
Nguyên bản : Ugly bugs.
1. Khoa học. 2. Côn trùng. 3. Côn trùng -- Tập tính. I. Trịnh Huy Ninh. II. Ts.
595.7 -- ddc 23
A757

Minh họa: Tony De Saulles
Trịnh Huy Ninh dịch

Nick Arnold đã viết chuyện viết
sách từ bé nhưng đâu có ngờ mình lại
nổi tiếng nhờ viết về những con bọ gớm
ghiếc. Việc nghiên cứu tìm tòi của anh
có cả mấy phen bị chích, bị leo khắp
người, dính nhem nhuốc và anh luôn
khoái từng phút như vậy. Lúc không moi
móc Khoa Học Kinh Dị, anh dành thời
gian rảnh ăn bánh pizza, đạp xe và nghĩ
ra những chuyện cười ngớ ngẩn (tuy
không phải tất cả cùng một lúc).

Tony De Saulles đã vớ lấy mấy thỏi
sáp màu khi còn đang đóng bỉm và cứ bôi
bác suốt từ đó tới giờ. Anh rất nghiêm
túc với Khoa Học Kinh Dị và thậm chí
còn chịu để người ta nghiên cứu xem
chuyện gì xảy ra khi trên người nhung
nhúc đỉa. May mà các thương tích của
anh không quá trầm trọng. Khi không
cặp kè bảng vẽ, Tony khoái làm thơ và
chơi bóng squash, tuy anh chưa viết bài
thơ nào về bóng squash cả.

4

GIỚI THIỆU
Khoa học có thể bí ẩn kinh dị. Không phải các bài khoa học về nhà - nội cái
việc người ta trông chờ bạn sẽ làm thế nào cũng đã bí ẩn rồi. Không, ý tôi
muốn nói đến bản thân môn khoa học kia. Ví dụ như các nhà khoa học làm
gì cả ngày? Hỏi một nhà khoa học thì bạn sẽ nhận được một lô các thuật
ngữ khoa học.

TÔI NGHIÊN CỨU
BIO-LUMINESCENCE
IN COLEOPTERA*

*DỊCH RA LÀ “TÔI NGHIÊN CỨU CON BỌ CÁNH CỨNG PHÁT SÁNG TRONG BÓNG TỐI”.
Nói thế nghe có vẻ “tinh vi”. Mà cũng chán kinh khủng. Nhưng không
phải thế đâu. Bạn biết đấy, khoa học không phải là nói về các vị gì-cũngbiết mặc áo choàng trắng và các phòng thí nghiệm cùng các thiết bị tối tân.
Khoa học là về chính chúng ta. Ta sống thế nào và có chuyện gì xảy ra với
ta hàng ngày.
Và những đoạn hay nhất của khoa học lại là những đoạn kinh dị nhất. Đó
là cái mà cuốn sách này nói đến. Không phải khoa học chung chung mà khoa
5

học kinh dị. Cứ lấy ngay bọn côn trùng gớm ghiếc làm ví dụ. Bạn chả cần phải
đi đâu xa để tìm chúng cả. Cứ nhấc đại một phiến đá lên thể nào cũng có thứ
gì đó bò ra. Cứ nhìn vào một góc tối tăm rùng rợn nào bao giờ cũng có vài
con bọ gớm guốc đang ngọ nguậy. Sáng ra tính tắm một chầu cho mát, chưa
biết chừng bạn lại tắm cùng một con nhện lông lá to tướng.
Bạn thấy chưa, những con bọ ghê tởm đã đưa khoa học đến với cuộc
sống. Cuộc sống kinh dị. Nhất là khi bạn biết được con bọ ngựa bắt con mồi
thế nào - và cả cắn đứt đầu nó ra nữa. Ở đây bạn có cơ hội tìm hiểu được
nhiều chứng cứ thực sự kinh dị về đám côn trùng khủng khiếp. Và khám phá
xem cớ làm sao một vài người lớn ẩm ương lại cho rằng một con côn trùng
xấu xí - mọi côn trùng xấu xí - phải đập, phải xịt bằng hết mới thôi.

HAY KINH KHỦNG!

KINH QUÁ!

Bạn biết không, tốt nhất là đừng để cuốn sách này trong tầm với của
người lớn vì:
1. Có khi họ cũng muốn đọc.
2. Nó có thể khiến họ gặp ác mộng
3. Bạn mà đọc nó thì bạn hiểu biết nhiều hơn họ. Bạn có thể kể cho họ nghe
vài thông tin kinh dị nhưng hoàn toàn khoa học. Và khoa học sẽ không
còn như trước nữa.

THỰC RA THÌ NHỆN
TARANTULA CẮN
KHÔNG CHẾT ĐÂU MÀ LO!

6

GIA ĐÌNH CÔN TRÙNG
GỚM GHIẾC
Cái tệ nhất về côn trùng gớm ghiếc là chúng quá nhiều. Có đến hàng hàng
hàng ngàn loài khác nhau. Cần phải phân loại chúng ra trước khi bắt tay
vào tìm hiểu về chúng. Đó là một công việc khủng khiếp - nhưng phải có ai
đó làm chứ. Nhưng mà đừng có lo, chẳng đến lượt bạn đâu - có một phương
pháp phân loại mà các nhà khoa học đã chuẩn bị sẵn rồi.
Mỗi dạng sự sống được gọi là loài và các loài đó được đưa vào một nhóm
lớn hơn gọi là chi - đại để như thuộc về cùng một câu lạc bộ ấy mà. Các nhóm
chi tạo ra các họ. Vẫn lơ mơ hả? Chắc rồi.

NHÓM CÁC CHI NÀY
TẠO THÀNH MỘT HỌ

MỘT NHÓM CÁC LOÀI
TẠO THÀNH CHI

MỘT LOÀI

Giống như mọi dòng họ, những thành viên một dòng họ bọ gớm ghiếc
trông cũng na ná giống nhau. Nhưng chúng lại không chung sống trong một
căn nhà nhỏ gọn gàng. Nếu ở chung chưa biết chừng sáng nào chúng cũng
đánh nhau tranh giành vào toilet trước mất.
7

Các nhóm họ gần gũi được gọi là “bộ”. Và các nhà khoa học lại gom các bộ
lại thành các nhóm khổng lồ gọi là “lớp”. (Chả liên quan gì tới trường lớp đâu,
mặc dù lớp nào thì cũng phải có qui củ.)
Dưới đây là ví dụ về những gì ta đang nói. Con bọ này là bọ rùa bảy chấm.

NGHE CỨ NHƯ TÔI LÀ KEM Ý KHÔNG BẰNG!

Coccinella septum
punctata

yy Tên khoa học của nó là Coccinella septum punctata (thử ngậm một mồm
bắp rang rồi nói xem) - mà theo tiếng Latin là... bọ rùa bảy chấm.
yy Và bọ rùa thì thuộc họ bọ xấu xí gọi là Coccinellidae hoặc bọ rùa. (Lạ thật,
lạ thật!)
yy Bọ rùa thuộc bộ Coleoptera - tức là bọ cánh cứng.
yy Bọ cánh cứng thuộc lớp Insecta, hoặc côn trùng.
Đơn giản ghê! Và nó tạo ra một cơ duyên tốt để lũ bọ ghê tởm được tổ
chức lại. Chỉ riêng bọ cánh cứng đã có đến 350.000 loài rồi. Thử phân loại
cả đống đó vào các bao diêm xem! Đấy, giờ thì bạn đã biết hệ thống nó vận
hành thế nào rồi, tội gì chẳng ngó qua album họ nhà bọ tí nhỉ? Trước tiên
hãy làm quen với...
8

CÔN TRÙNG PHÁT BỰC
Thân hình côn trùng chia thành ba phần - đầu, khúc giữa hoặc là ngực và
một khúc sau gọi là bụng. Một con côn trùng có hai sợi râu thụ cảm (ăng-ten)
trên đầu và ba cặp chân gắn vào thân. Các nhà khoa học đã xác định được
khoảng một triệu loài côn trùng có thân hình giống như vậy và còn nhiều
hơn nữa đang chờ được phát hiện.

ĐÚNG, NÓ NHẤT ĐỊNH LÀ MỘT CÔN TRÙNG...
TÔI NHÌN THẤY ĐẦU, NGỰC VÀ BỤNG CỦA NÓ RẤT RÕ!

9

Sâu tai: Ít nhất có 1.200 loài. Con sâu tai sở dĩ bị gọi như vậy là do người ta
dở hơi tin rằng nó bò vào tai mình khi mình ngủ! Chúng có cặp càng vừa phải
ở phía đuôi. Càng con đực thì cong nhưng càng con cái lại thẳng.

ĂNG-TEN

TRONG NÀY
KHÔ MÀ ẤM MÌNH VÀO ĐÂY ĐI!

NGỰC
BỤNG

Cào cào, dế và châu chấu: Có hơn 13.000 loài. Chúng nhảy lung tung và
tạo ra âm thanh bằng cách cọ chân vào nhau để hấp dẫn con khác giới.

CHÀ - THỬ NGHE
MẤY CÁI CHÂN ĐÓ KÌA!

Bọ que và bọ lá: Có hơn 3.000 loài. Hầu hết sống ở rừng nhiệt đới. Gọi là bọ
que vì, ừ, chúng trông giống cái que, còn bọ lá được gọi như vậy vì sao thì
chắc bạn biết rồi, trông chúng giống cái lá. Cả hai suốt ngày ngồi ì nên trông
cứ như một thứ đồ vật.
Có biết ai giống thế không? Cải trang đúng là thần tình, dĩ nhiên rồi,
nhưng sống kiểu đó thì ra cái gì chứ!
10

THI TÌM
CÔN TRÙNG

Bọ cánh cứng: Ít nhất có 350.000 loài trong bộ này trên khắp thế giới còn nhiều hơn bất kì dạng động vật nào. Nhưng bạn không bao giờ có thể
tóm hết được chúng trong một hũ mứt cả. Ngoài chuyện chúng đông vô kể,
nhiều con trong đó chỉ được biết đến như một mẫu vật duy nhất trong sưu
tập của bảo tàng.

KHỔ THÂN
BÁC BERTIE...

Mối: Có hơn 2.800 loài. Mối thích khí hậu nóng dễ chịu. Chúng là loài côn
trùng bé nhỏ mềm mại nhưng như vậy không có nghĩa chúng mềm yếu đâu.
Mối xây tổ trông như các cung điện và do các vua và hoàng hậu trị vì. Mối
lính rất quyết liệt trong công việc của mình đến mức đôi khi chúng nổ tung
mình lên để bảo vệ tổ!

BIẾN ĐI KHÔNG
TAO NỔ BÂY GIỜ!

ĐỪNG CÓ
DỞ HƠI!

11

!

M
BÙ

Kiến, ong và ong bắp cày: Phải có hơn 120.000 loài trong bộ này trên
khắp thế giới. Tất cả đều có eo thon giữa ngực và bụng (thắt đáy lưng ong).
Hầu hết đều có cánh. (Kiến thợ thì không mọc cánh - chúng quá bận rộn nên
chẳng đi đâu mấy!)

KIẾN THỢ

BIẾN ĐI!

KIẾN

ONG

ONG BẮP CÀY

Bọ ngựa và gián: Ít nhất phải có 6.500 loài. Có một điểm tương đồng thuộc
về dòng họ trong các thói quen kinh khủng của chúng. Gián thực hiện những
cuộc tập kích ban đêm trong chạn bếp. Bọ ngựa thì cải trang ma mãnh như
một đoạn cây rồi ngồi rình vồ những nạn nhân lớ ngớ.

CÂY ĐẸP THẾ!

TAO ĐÂY, ĐỒ GIÁN NGU NGỐC!

Rệp: Có hơn 100.000 loài thuộc bộ này trên khắp thế giới. Chúng hút nhựa
cây bằng cái miệng hình vòi hút. Thế thì có gì mà ghê, chắc bạn nghĩ vậy,
phải cái nhiều con lâu lâu còn hút cả máu.

DƯƠNG VÒI LÊN, CÁC CHÚ!

12

Ruồi: Có hơn 120.000 loài trong bộ này. Chúng dùng một đôi cánh để bay
(mà bay ngon luôn). Chúng còn một chút sót lại của cặp cánh thứ hai trông
như hai cái dùi trống tí teo và thực ra là để giữ thăng bằng. Thói quen bay
khó chịu nhất: bay lùi, bay ngang rồi bay tiến xung quanh đầu người ta. OK
- vậy bạn cũng biết chúng bay giỏi rồi. Thói quen ruồi tệ hại nhất: vài loại
ruồi không khoái gì bằng liếm láp đống phân to thối inh. Rồi chúng lại đến
hỏi thăm các thứ bạn sắp chén.

MẤY ĐỨA NHỚ
CHÙI CHÂN LÊN
MIẾNG BÁNH CHO
SẠCH RỒI VÀO NHÉ!

Chấy rận: Có hơn 500 loài. Chấy rận không tự làm tổ. Không. Chúng sống
trên các sinh vật khác. Như vậy vừa ấm áp mà lại được hút máu tươi khỏe
khoắn tùy thích. Chấy rận có thể sống hầu như trên mọi loài thú - dơi là một
ngoại lệ hiếm hoi. Hoặc ít nhất thì chưa ai tìm thấy chấy rận trên dơi cả.

OK - EM CHỈ CÓ
CHẤY THÔI!

ĐỪNG CÓ MÀ
CHÊ EM BỊ
BỌ CHÉT
NHÁ!

Chuồn chuồn, ve nước, phù du: là ba bộ khác nhau tổng cộng có hơn
17.000 loài. Chúng bắt đầu vòng đời trong nước, sau đó lên trời. Chuồn
chuồn còn có các hỗn danh như “chích ngựa” và “kim móc quỉ”. Lạ một cái là
nó chả chích ngựa bao giờ và cũng không dùng nó để mạng vớ được.

13

TÔI CŨNG
ĐÂU CÓ
CHUỒN!
PHÙ DU

VE NƯỚC

CHUỒN CHUỒN

Bướm và ngài: Có hơn 180.000
loài trong bộ này trên khắp thế giới.
Chúng có hai cặp cánh và lúc nhỏ là
sâu. Sau đó chúng núp vào trong một
cái khuôn gọi là nhộng và bố trí lại
các phần thân thể trước khi chui ra
như một con bướm hoặc ngài. Trò này
giống như bạn tháo lắp thân thể mình
trong một cái túi ngủ. Thế rồi chui ra
không giống ai.
Vậy thì đó là côn trùng gớm ghiếc,
nhưng về những bà con còn ghê hơn
của chúng thì sao?

ĐỜI MÌNH
CHẢ LÚC NÀO ĐƯỢC
THẢNH THƠI THẾ CẢ!

PHI CÔN TRÙNG TỆ HẠI
Nếu một con bọ gớm ghiếc mà có nhiều hơn sáu chân - hoặc không có cái
nào, thì nó không phải côn trùng.
Sên và ốc sên: Có hơn 35.000 loài trên đất liền và nhiều loài dưới biển.
Sên và ốc sên nhớt nháp thuộc một nhóm lớn động vật gọi là thân mềm mà
trong đó có cả bạch tuộc. Nhưng sên và ốc sên là các thành viên duy nhất
ở đây có râu thụ cảm trên đầu.
14

TAO CHÚA GHÉT BỌN ỐC SÊN CHẬM RỀ RỀ MÀ CÒN NHỚT NỮA CHỨ

Rết và cuốn chiếu: là hai lớp khác nhau của côn trùng ghê tởm. Có khoảng
2.800 loài rết và hơn 10.000 loài cuốn chiếu. Nhưng bọn rết quái ác lại
chuyên xơi cuốn chiếu mà không hề có đi có lại.

CUỐN CHIẾU
(TÁI MẶT)

RẾT
(THÈM THUỒNG)

Rận cây: Có hơn 3.500 loài. Tất cả chúng đều có bảy cặp chân. Bạn không
tin thì thôi, chứ rận cây là cùng một lớp với cua và tôm hùm đấy!

MÌNH CÓ GIỐNG
THẰNG NÀY ĐÂU
CƠ CHỨ!

RẬN CÂY

15

Nhện: Có tới 37.000 loài nhện trong bộ này nhưng các nhà khoa học tin
rằng có lẽ còn gấp năm chừng đó đang chờ phát hiện! Chết thật! Hầu hết
nhện đều dệt mạng tơ. Chúng có tám chân, dĩ nhiên, còn thân hình thì chia
làm hai phần.

U!

VI
NHỆN TIỀN

CHÀ - CÒN NHẢY BUNGEE NỮA!

NHỆN
TARANTULA

CHỤ

CHỤT!

T!

ẺN

ẺN

Giun đất, giun lông và đỉa: Tổng cộng có hơn 16.000 loài. Đỉa là loài hút
máu gớm guốc. Khi con đỉa hút máu, nó có thể phồng lên gấp ba lần kích
thước ban đầu. Có 300 loài đỉa khác nhau. Oái! Một là đủ lắm rồi!

Ợ

Ợ

Ợ!

16

Ve, mọt: Có hơn 45.000 loài trong bộ này. Không như nhện, thân ve liền
một cục. Nhiều loại ve nhỏ dưới 1mm nhưng chúng vẫn có những thói quen
rất khủng khiếp. Con thì ăn cùi phô mai và hồ dán trong những quyển sách
cũ. Con thì hút máu động vật.

T
RỘ
MỌT

RỘ

!

T!

SÁCH HAY GHÊ,
MÌNH KHÔNG
RỜI NÓ RA ĐƯỢC!

Vậy là đủ nhé. Các dòng họ bọ là rắc rối kinh khủng. Chúng quá đông đảo
và đủ kích cỡ hình thù. Nhưng chúng có một nét chung quan trọng - chúng
đều ĐÓI! Lấy ví dụ như con giun, nó không khoái gì hơn một bữa sáng toàn
lá cây mục nhớp nháp. Và vài loại giun còn có khẩu vị sốt ruột hơn nhiều.

17

GIUN CỔ QUÁI
Bạn chả có cách nào thoát được giun. Chúng sống trong đất. Cá là bạn không
biết rằng họ hàng nhầy nhớt của nó còn sống dưới biển đâu nhỉ? Bạn có thể
tìm thấy nó dưới đáy ao hồ và thậm chí ở bên trong các sinh vật khác. Có
hàng ngàn loài giun với đủ thứ thói quen ghê rợn. Nhưng chúng có một điểm
chung là hết sức quái dị.

MỘT KHÁM PHÁ RÙNG RỢN
Thái Bình Dương ngoài khơi quần đảo Galapagos, 1977
Bên dưới này chắc chắn có gì đó. Một thứ lạ lùng và đáng sợ. Các thiết bị
được thả từ tàu khảo sát xuống đáy sâu bên dưới phát hiện thấy nhiệt độ
nước biển tăng một cách kì lạ. Các camera thòng xuống khoảng tối sâu thẳm
đã chụp được những hình thù kì quái. Và mẫu nước lấy từ dưới sâu lại bốc
mùi đủ làm người ta lợm mửa. Các nhà khoa học cần biết nhiều hơn. Ai đó
phải viếng thăm đáy biển sâu thẳm nơi con người chưa từng đến. Nhưng họ
sẽ tìm thấy gì khi xuống đó?

Từng mét, từng mét, thiết bị lặn xuống mỗi lúc một sâu hơn vào cõi bất
tường. Từ cửa sổ quan sát, các nhà khoa học không nhìn thấy gì ngoài làn
nước tối đen lạnh giá. Bề mặt Thái Bình Dương cách họ 2,5km kinh hoàng
trên đầu. Và trên mỗi cm vuông của tàu lặn có một tấn đại dương đè lên.
Trong ánh sáng của con tàu nhỏ xíu, các nhà khoa học đã có thể nhìn thấy
18

vách đá núi lửa kì quái. Nhưng không hề có dấu hiệu sự sống. Họ rùng mình.
Không gì sống nổi ở một nơi kinh khủng thế này thật sao? Thế rồi có chuyện.
Thiết bị đo nhiệt của tàu lặn nhảy vọt lên với một cơn sóng nhiệt kinh
hoàng. Nước biển từ màu đen chuyển thành xanh mờ. Các nhà khoa học đã
tìm thấy một ống khói tự nhiên ăn sâu xuống dưới bề mặt trái đất. Ở đó, các
hóa chất bị đun nóng, bốc mùi như trứng ung, sôi lên từ bên dưới ở nhiệt độ
cao khủng khiếp.
Và khối nước nóng cuồn cuộn sôi sục toàn vi khuẩn quá nhỏ để mắt
thường nhìn thấy được. Hàng tỉ con vi khuẩn sục sôi trong những đám mây
trải rộng. Những con cua nhợt nhạt ma quái kì lạ bò lổm ngổm qua lớp bùn
dưới đáy biển tìm kiếm các mẩu sinh vật chết. Và hàng ngàn con trai khổng
lồ. Thế rồi từ bóng tối và hỗn độn, CHÚNG xuất hiện.

Các nhà khoa học kinh ngạc. Những sinh vật này là quái quỷ gì vậy? Đó
có phải hình thái sự sống ngoài hành tinh? Sao chúng lại quái dị đến thế?
Những chóp đỏ kì quái của sinh vật đó dập dờn trong nước. Thân chúng giấu
kín bên trong những ống dài thẳng đứng màu trắng, mỗi ống phải đến 4m và
chúng có máu đỏ hệt như máu người. Chúng là những con giun biển khổng
19

lồ - loài giun lớn nhất mà khoa học chưa từng biết tới. Nhưng mấy con giun
ghê rợn này lại không có miệng lẫn dạ dày. Vậy thì chúng ăn uống kiểu gì?
Chỉ có một cách để biết. Cánh tay robot của tàu lặn thò ra tóm lấy một
con giun trong ngôi nhà kì cục của nó. Trở về tàu, một nhà khoa học to gan
nhất đã mổ phanh nó ra. Bạn nghĩ ông đã tìm thấy gì bên trong?
a) Mấy con cua.
b) Các mẩu thịt động vật chết đuối chìm xuống đáy.
c) Vi khuẩn dữ dằn.

Trả lời: c) Một búi bầy nhầy gồm hàng tỉ con vi khuẩn. Đó chính là
thứ vi khuẩn xơi hóa chất tởm lợm làm cho nước biển lờ nhờ như mây.
Nhưng lại có một bất ngờ. Con giun thực ra không ăn mớ vi khuẩn đó!
Bên trong ruột giun, bọn vi khuẩn ăn các hóa chất hôi thối trong nước
và tạo ra các chất mới mà con giun ăn được. Thế mới gọi là hợp đồng
tác chiến chứ.

GIUN CỔ QUÁI CÁC KIỂU
Có ba bộ giun. Giun dẹt (sán), giun dải băng và giun đốt. Vậy làm sao bạn
biết được con nào là con nào?

Giun dẹt cổ quái
Thật lạ là giun dẹt sở dĩ có tên như vậy vì mình nó dẹp lép. Thân nó không
chia thành đốt và nó cũng khá nhớt nữa. Có lẽ chúng là thứ giun nhớt nhất
mà bạn từng gặp.
Ví dụ như một loại giun dẹt, sán xơ mít kí sinh, có thể sống trong dạ dày
động vật! Một loại khác gọi là sán lá thì lại gom các sinh vật nhỏ hơn nó và
hút chúng vào. Nhưng nếu đám mồi vụn này quá lớn thì sán lá tởm lợm đem
gói chúng vào một cái bọc nhớt rồi hút từng phần một.

20

SÁN XƠ MÍT KÍ SINH

!
T
HỤ

C

Rồi còn loại sán trắng sữa, là một họ hàng gần của sán lá. Nó sống trong
nước và gần như trong suốt nên bạn có thể thấy chúng mới ăn tối món gì.
Và nếu nó muốn sinh sản thì đôi khi nó tách mình ra làm đôi!

TÔI KHOÁI
MÓN NÀY!

TÔI THẤY RỒI!

Giun dải băng cổ quái
Hầu hết giun dải băng sống dưới biển. Đôi khi chúng có các cấu trúc hình
ống kì quặc phóng ra từ đầu để tóm mấy con giun mất cảnh giác hay các
sinh vật nhỏ. Giun dải băng có khi dài khủng khiếp. Giun dây giày đôi khi dài
đến vài mét. Bạn có thích gặp một con giun dài như dây giày của bạn không?

ẤN TƯỢNG CHƯA?

21

Giun đốt cổ quái
Loại giun trong nhóm dễ sợ này có thân
tròn và chia thành đốt. Một số trong đó là
loại kí sinh và có thể gây bệnh. Số khác thì
sống dưới đất, dưới biển hay trong nước
ngọt. Chúng sống trong các loài cây nhỏ
và động vật.
Giun lông thuộc bộ này. Có lẽ bạn từng
thấy chúng ở bãi biển? Có những con làm
các đường ống trong cát rồi ngồi đó thò
râu ra ngoài. Nhưng các loại giun lông ghê
hơn thì bò lung tung tìm mồi. Chúng dùng
hai cặp hàm, hai cặp râu cảm thụ và bốn
xúc tu để kiếm ăn. Chúng đặc biệt thích mút ruột sên. Ngon!
Một con chuột biển thì ngược lại có thân hình giống chuột đầy lông lá.
A ha, nghe dễ thương ghê, phải không? Có điều con giun này có thể dài tới
18cm và to 7cm. Nghe giống chuột cống biển!
Muốn gặp gỡ làm thân với gia đình giun đốt chứ? Vậy thì ta xuống thăm...

GIUN ĐẤT
Hồ sơ bọ gớm ghiếc

Tên sinh vật:

Giun đất

Nơi thường gặp:

Hầu khắp đất đai thế giới.

Những nét gớm ghiếc:

Thân chia đốt. Da trong suốt.
Bò đi bằng cách ép các đốt
thân tới trước.

22

NHẬN BIẾT HÌNH DÁNG BÊN NGOÀI
ĐUÔI

THẾ MÀ
MÌNH KHÔNG BIẾT!

KHOANH
YÊN NGỰA

CÁCH GIUN DI CHUYỂN

ĐẦU

GIUN ĐẤT CÓ GỚM GHIẾC KHÔNG?
Theo những người không thích con gì nhầy nhớt loằng ngoằng thì “có”.
Nhưng theo một số nhà tự nhiên học nổi tiếng thì “không”.
Năm 1770, Gilbert White có viết rằng...

Giun đất tuy bề ngoài chỉ là một mắt xích
bé nhỏ và thấp kém trong dây chuyền
của tự nhiên, nhưng nếu thiếu đi thì đó
sẽ là một vết đứt gãy ghê gớm.

Charles Dickens cũng thích giun đất...

Giun đất đóng một vai trò quan trọng
bậc nhất trong lịch sử thế giới.

23

Vậy chứ những con côn trùng gớm ghiếc đó thì
có gì mà tuyệt vời?
� Giun đào xới tung đất lên, đưa các chất khoáng
quan trọng lên bề mặt để cây cối đang đói có thể dễ
dàng hút được.
� Giun đào làm tơi đất cho nước và không khí trộn
vào đất và đến được rễ cây.
� Giun lôi lá và các thứ mục nát khác theo vào trong
hang. Những thứ mục nát đó có thể được rễ cây hút
lên.
Thế nên bạn thấy hoa màu mọc tốt hơn nơi đất
có nhiều giun đất. Thực ra ở châu Âu và Mỹ có các
trại giun, sản xuất 500.000 con giun mỗi ngày để
bán cho nông dân. Giun đất tốt ghê!
Nhưng giun đất vẫn là côn trùng gớm ghiếc nên chúng có vài thói quen
khủng khiếp. Sau khi đất đi hết qua ruột giun, nó sẽ kết thúc thành những
đống ghê tởm hình giun đất trên khắp bãi cỏ đẹp đẽ trước nhà bạn. Giun
đất thích ăn rau diếp và đường hầm chúng đào có thể làm hại cây con. Thôi
kệ - nếu giun đất mà làm bạn ngứa mắt quá thì cứ bắt chúng mà làm mồi câu.

LIỆU BẠN CÓ LÀ CHUYÊN GIA VỀ GIUN ĐẤT?
Có lẽ bạn nghĩ rằng giun đất dơ dáy chán òm. Và dĩ nhiên bạn có lí. Nhưng
đào bới sâu hơn vào cuộc đời tẻ nhạt của chúng, bạn sẽ phát hiện thấy
những ngạc nhiên nhầy nhụa. Để xem liệu bạn có đoán được câu trả lời
không nhé.
1. Bạn có thể đếm được bao nhiêu con giun
HAI NGÀN LẺ BA...
đất trong một ha đất nông nghiệp?
a) Ba
b) 65.697
c) Hai triệu
24

2. Giun đất mà cần đến lông làm khỉ gì? (Đúng thế
đấy. Cử thử sờ nó thì biết - nếu bạn dám!)
a) Để giúp chúng di chuyển.
b) Để ngăn bọn chim dậy sớm lôi chúng khỏi lòng đất.
c) Để chà cho đường hầm chúng đào sạch sẽ.
3. Khi vô tình đào trúng hòn đá thì giun đất làm gì?
a) Hòn đá lăn xuống cái lỗ giun đào để đè con bọ cánh cứng.
b) Giun đùn đất từ lỗ đào lên phủ kín hòn đá.
c) Giun đào đường hầm bên dưới hòn đá. Hòn đá sẽ
sụp xuống hầm.
4. Con giun đất dài nhất người ta bắt gặp là dài bao nhiêu?
a) 20cm
b) 45,5cm
c) 6,7m

ỐI!

5. Giun có một đoạn thân gọi là khoanh yên.
Nó có tác dụng gì?
a) Để bọn sâu tai cưỡi đi chơi.
b) Để chở các tảng thức ăn.
c) Để chứa trứng.
6. Chuyện gì xảy ra nếu ta cắt một đoạn ngắn của
đuôi con giun? (Không cần thử để tìm câu trả lời đâu.)
a) Nó sẽ nổi nóng.
b) Nó sẽ mọc lại đuôi khác.
c) Nó sẽ tự nối hai nửa lại.
7. Chuột chũi làm gì với giun?
a) Ăn chúng.
b) Cắn đứt đầu chúng.
c) Cắn đứt đầu chúng rồi để cho chạy.
25

MÊ LY!

26

Bạn sẽ làm:
1. Bạn giả vờ làm mưa.
2. Bạn tạo ra rung chuyển bằng cách giậm chân, chơi nhạc và chĩa loa
xuống đất hoặc thọc cái cào xuống đất và xới chỗ đó nhiều vào (như vậy
gọi là “gảy đàn”). Hoặc là vận dụng trí tưởng tượng tạo ra một vòi sen ngắn
mà phun ác vào. Ai tham gia nhảy giậm chân nào? Nhưng sao điều này làm
cho lũ giun chui lên?
Một cái loa hi-fi (không bắt buộc).
Bạn sẽ cần:
Một ngày nắng đẹp nhưng không quá khô.
Một bãi cỏ hay luống hoa (nhớ là đất ở đó phải hơi ẩm).
Một cái chĩa (không bắt buộc).

LÀM SAO DỤ ĐƯỢC GIUN
Trả lời: 1c) Vừa đủ. 2a) và b)! Câu hỏi bẫy - xin lỗi. 3b) Như vậy mặt
đất sẽ phồng lên và những thứ nằm ngang mặt đất sẽ thụt xuống. 4c)
Đó là loại giun đất khổng lồ sống ở miền nam châu Phi. Con quái vật
này đã bò lên khỏi lòng đất vào năm 1937. 5c) Khoanh yên là cái đai
chuyển động dọc chiều dài của con giun, chứa các trứng đã thụ tinh.
Khi con giun luồn lách tự do, nó bỏ lại trứng trong một cái kén. 6b).
7 Lại một câu hỏi bẫy! Trả lời là cả ba! a) Chuột chũi thích giun mập.
b) Khi no đủ, chúng cắn đầu giun rồi cất vào “kho”. Như vậy con giun
không chết và không bò đi mất. c) Nhưng đôi khi con giun kịp mọc lại
đầu khác và chạy mất!

Giun thích mưa vì chúng phải giữ cho da ẩm ướt tránh bị
khô quắt. Khi cảm thấy những giọt mưa rơi xuống mặt đất
thì nó thò đầu lên quan sát.

Cá là bạn chưa biết!
Bạn có thể “dụ” một con giun đất. Cứ đến mùa hè là một trường
tiểu học ở gần Nantwich, Anh, lại tổ chức một cuộc thi kì quặc. Đó
là giải vô địch dụ giun đất thế giới. Thật đấy! Đúng là một trò chơi
truyền thống quyến rũ!

27

SÊN NHỚT VÀ ỐC SÊN NHẦY
Chúng được phủ chất nhầy, bò rất chậm và có mắt trên hai râu. Và nếu thế
mà còn chưa đủ kinh thì chúng còn chén rau diếp trong vườn nhà bạn nữa.
Thành ra chả có gì lạ khi người ta không ưa chúng. Nhưng sên và ốc sên có
thật sự ghê tởm? Chúng có đáng bị mang tiếng xấu thế không? Có đấy. Và
đây là tại sao.

Hồ sơ bọ gớm ghiếc
Tên:

Sên và ốc sên

Nơi thường gặp:

Dưới đất, dưới biển và trong
nước ngọt trên khắp thế giới
Sên và ốc sên trên cạn cũng
thích nơi ẩm ướt.

Đặc điểm nhận biết:

Ốc sên có vỏ trên lưng.
Sên thì không.

VỎ ỐC

CHÂN

ĐÔI ĂNG-TEN
NHỚT KINH HỒN
ĐẦU

LỖ THỞ

THÂN NHẦY
KHỦNG KHIẾP

CHÂN

BẢY ĐIỀU NHỚP NHÚA VỀ ỐC SÊN
MÀ BẠN KHÔNG HẲN MUỐN BIẾT
1. Ốc sên lớn nhất thế giới là ốc sên khổng lồ châu Phi. Từ chóp vỏ đến đầu
của nó dài 34cm! Nó ăn chuối - và cả động vật chết nữa.
28

2. Ốc sên cỏ tỏi sặc mùi tỏi. Ừm, chuyện đó chưa ghê lắm đâu. Bọn chim ăn
lũ ốc sên này thở mùi ra mới kinh.
3. Khi ốc sên muốn nhai sạch cây bông cải quí của mẹ bạn thì nó dùng dải
răng kitin - cái lưỡi của nó. Cái lưỡi đó ráp đến mức nghiền nát được thức
ăn luôn.
4. Vài loại ốc sên biển thì trái lại, chúng ăn thịt. Bọn này có mấy cái răng bén
ngọt - rất tiện để bắt và ăn mồi!
5. Ốc sên biển mà nhớt nhất phải kể đến ốc chó buxin. Chúng đẻ trứng trong
một cái bọc cứng dính sát đáy biển. Nhưng mấy con non mới nở lại tóm lấy
anh chị em của nó mà chén!

NGON THÌ NGON THẬT
NHƯNG MÌNH CHẢ CÒN AI
ĐỂ CHƠI!

6. Một loại ốc sên biển nhầy nhớt khác là ốc khoan hàu. Đây là cách khoan
của một con ốc khoan hàu:
a) Nó tiết ra một hóa chất làm mềm vỏ hàu.
b) Nó nạo vỏ hàu bằng cái lưỡi ráp của mình, nếu cần thì lặp lại bước a).
c) Nó cắm vòi hút vào trong lỗ và hút sạch con hàu!
7. Nhưng ốc sên không phải muốn làm trời làm đất gì thì làm. Có một loại
giun nhỏ xíu sống bên trong con ốc sên màu hổ phách. Đôi lúc con giun lại
tiết ra một thứ hóa chất làm cho đôi râu của ốc sên chuyển thành màu cam!

ÔI KHÔNG!
CHẮC LẠI THÀNH
RÂU CAM RỒI!

29

Màu mè thế thì làm gì chả mời được một con chim đến vặt mất cặp râu vênh
vang của nó. Con giun lại bắt đầu một cuộc sống kinh khủng mới trong con
chim. Còn con ốc sên? Nó mọc ra cặp râu khác. Thế là đâu lại vào đó.

SÊN GỚM GHIẾC
Sên thì cũng là con ốc sên nhầy nhụa mà không đeo theo cái nhà di động
trên lưng thôi. Ngẫm lại thì thấy con sên có lí. Bạn đã bao giờ trông thấy con
ốc sên nào cố bò xuống dưới một gầm cầu thật thấp chưa? Không có cái vỏ
ốc trên lưng giúp cho con sên lách vào các xó xỉnh ngóc ngách. Nhưng sên
cũng có vài bí mật tế nhị. Đó là nếu bạn dám khám phá.

BẠN CÓ DÁM ĐÁNH BẠN VỚI... MỘT CON SÊN
GỚM GHIẾC?
Đây là cách để gần gũi một con sên. Biết đâu bạn lại có một cuộc chạm trán
bất ngờ hay kinh khủng không chừng!
1. Trước hết hãy gặp gỡ con sên của bạn. Bạn có thể biết bọn sên đang ở
đâu đó nhờ vết nhớt óng ánh dễ sợ mà chúng để lại trên đường đi. Chúng
thích bò ra ngoài trong những buổi chiều hè ẩm ướt ấm áp. Vậy thì chịu khó
lần theo dấu vết hấp dẫn đó cho đến khi bắt gặp con sên của bạn đang rúc
dưới tán lá của một cây nhỏ.
2. Hãy thưởng thức cảm giác nhớp nháp trơn tuột trên các ngón tay khi bạn
bắt con sên bỏ vào một cái lọ thủy tinh.
3. Ngắm con sên gớm ghiếc của bạn bò lên thành lọ trơn tuột. Nó di chuyển
bên trên lớp nhớt do chân nó tiết ra. Thứ nhớt dính đó giúp con sên bò lên

N TUỘT
TRƠ
30

thành lọ. Chuyển động hình
sóng đẩy chân nó lên trước.
CỨU!
Thử nghĩ mà xem - liệu bạn
CHO TÔI RA!
có thể trèo một chân lên tấm
vách thủy tinh nếu bị dìm
vào một cái gì như quả trứng
sống thế không?
4. Tưởng tượng bạn là một
con chim. Bạn có muốn ăn
một con sên không? Không
đời nào - vị nhớt khiếp lắm!
Nhưng nhím thì lại nghĩ đó là
sơn hào hải vị đấy.
5. Đưa anh bạn mới của bạn trở lại nơi đã tìm thấy nó. Như vậy thì hai bên
vẫn là bạn bè.
Nếu đi tìm sên trong vườn vào một buổi tối mùa hè ấm áp và ẩm ướt thì
bạn có thể bắt gặp một con sên che khiên. Con sên gớm ghiếc này sở dĩ có
tên như vậy là do cái mai bé xíu trên chóp lưng của nó. Nhưng bạn có đoán
được nó ăn gì không? Gợi ý: Không phải rau diếp đâu.
Trả lời: Giun, rết và những con sên khác. Ngon tuyệt!

BẢY ĐIỀU GỚM GHIẾC VỀ SÊN
1. Ở nước Anh, con sên gớm ghiếc lớn nhất là sên xám lớn. Nó dài tới 20cm!
2. Nhưng thế chưa to! Có những loại sên biển dài tới 40cm và nặng 7kg.
Chúng thường có màu sặc sỡ nữa.

CÁC GAI THỊT
KINH TỞM
SÊN BIỂN

31

3. Và một số trong chúng có những thói quen kì cục kinh khủng. Glaucus
là con sên biển cứ nằm ngửa mà trôi nổi nhờ quả bóng khí trong bụng nó.

ĐỜI TRÔI THEO
CON SÓNG...

4. Giờ ta trở lại nông trại, sên và nông dân là kẻ thù truyền kiếp vì bọn sên
ghê tởm ăn hoặc làm hư hại cây trồng của họ. Nếu sên không ăn khoai tây
thì có thêm khoai tây chiên đủ cho 400.000 người ăn cả năm!
5. Và bọn sên trên cạn cũng có những
thói quen kì cục kinh khủng. Nhiều con có
CHÀO MẸ!
thể buông mình từ trên cao xuống nhờ
một sợi dây chất nhờn nhớt nhát.
6. Giống như giun và ốc sên, sên có thể
cùng một lúc vừa là đực vừa là cái.
7. Khi sên cặp đôi, chúng bám theo nhau và phủ lên mình một lớp nhớt. Sau
đó chúng bắn vào nhau những mũi tên nhỏ xíu gọi là lao tình yêu để lấy
hứng. Lãng mạn gì đâu - giá bạn là sên nhỉ!

Cá là bạn chưa biết!
Sên có thể cho bạn biết gió thổi chiều nào. Đúng vậy.
Một con sên luôn bò khỏi hướng gió áp đảo. Sên làm thế
để tránh bị khô nhanh.

32

NHỮNG CON VẬT GỚM GHIẾC
DƯỚI NƯỚC
Sao ta không thư giãn một chút bên bờ hồ hay bờ sông yên tĩnh và quên đi
những con bọ xấu xí? Còn lâu! Lũ bọ gớm ghiếc còn thích nước hơn cả bạn ấy
chứ. Và làn nước tối tăm kia che giấu những bí mật khá là dễ sợ đấy.

MÙA XUÂN

MÙA ĐÔNG

• mưa

• băng giá

Mưa acid là
rất tệ cho lũ bọ
gớm ghiếc.

Lũ bọ gớm ghiếc
phải trốn xuống
bùn dưới đáy.

MÙA THU

MÙA HÈ

• ẩm ướt

Lá cây có thể
lấp kín ao. Khi mục
nát, chúng lấy hết
oxygen nên lũ bọ
gớm ghiếc
chết ngắc!

• nắng ấm
Nếu trời quá nóng
thì không khéo
cái ao khô mất!
33

Hãy tưởng tượng cái ao giống như một tô súp sống, trong đó đầy các loại
động thực vật bé xíu. Con vật to nhất bao giờ cũng cố chén con nhỏ hơn,
con nhỏ hơn lại cố măm con nhỏ hơn nữa và tất cả đều cố không để bọn
khác xơi tái. Các nhà khoa học gọi đó là một mạng lưới thức ăn bởi lẽ bạn sẽ
rối tung lên nếu cứ cố tìm xem con nào ăn con nào.
Ao hồ là một nơi sống khó nhằn. Và lũ bọ không chỉ phải coi chừng
những con vật khác ăn mình thôi đâu. Còn nhiều hiểm nguy rình rập chúng
quanh năm.
Đã thế con người còn tống xuống ao rác rưởi và các thứ ô nhiễm độc hại.
Rồi thì tát cạn ao nữa chứ!

LŨ SINH VẬT DƯỚI NƯỚC GỚM GHIẾC
Mỗi con côn trùng nước ngọt gớm ghiếc đều phát triển một phương cách
sống và kiếm ăn riêng. Để xem bạn có thể đoán đúng con bọ gớm ghiếc nào
sống kiểu gì không nhé.
1. Lơ lửng ngay bên dưới mặt nước và thở qua một cái ống. Dùng đôi càng
tóm con bọ nào đi ngang qua và hút hết ruột.
2. Sống trong một cái chuông lặn làm bằng tơ và bóng khí. Ăn bất cứ thứ gì
chuyển động.
3. Treo ngược đầu từ mặt nước và trữ không khí trong vỏ của mình. Ăn các
loại thực vật tí xíu.
4. Lang thang trên mặt nước tìm kiếm những con bọ bị rơi xuống. Thân hình
nhẹ hẫng và mấy cái chân choãi rộng để không phá vỡ sức căng của nước.
(Là bề mặt đàn hồi của nước đấy.)
5. Sống trong nước và nhảy nhót để trốn chạy. Ăn thực vật nhỏ xíu.
6. Bơi vòng quanh trên bề mặt nước và khi gặp nguy hiểm thì lặn xuống. Có
bốn mắt - một cặp thò lên mặt nước và một cặp khác ở bên dưới. Nó còn có
thể bay! Ăn các côn trùng khác trong ao.

34

A) CÀ CUỐNG

B) GỌNG VÓ

C) BỌ VẼ NƯỚC

D) ỐC AO LỚN

E) BỌ CHÉT NƯỚC

F) NHỆN NƯỚC
Trả lời: 1a) 2f) 3d) 4b) 5e) 6c)
35

THỂ THAO RÙNG RỢN DƯỚI NƯỚC
Một khi điều kiện sống trong ao phù hợp và ở đó có nhiều thức ăn, cuộc
sống đối với lũ bọ ao gớm ghiếc sẽ như một lễ hội kéo dài. Liệu đây có phải
là thứ bạn có thể đi lễ hội mà thiếu được?

CHÀO MỪNG ĐẾN
THẾ GIỚI NƯỚC
CỦA BỌ GỚM GHIẾC
Trung tâm thể thao dưới nước,
toàn trò đánh đu với tính mạng!

In nhỏ: Chúng tô
i không
thể bảo đảm an
toàn cho
quí vị. Nếu quí vị
bị
ăn thịt thì không
phải
lỗi chúng tôi - vậ
y nhá!

Lặn tốc độ!

Thả bè và bắt cá

Lặn thoát thân cùng với một con
niềng niễng. Trữ các bóng khí dưới
cánh để có thể ở lâu dưới nước. Còn
phải biết cách tóm và ăn bất cứ
thứ gì ăn được dưới nước.

Nhàn nhã thả nổi cùng với nhện
thả bè của chúng tôi. Trôi nổi
trên chiếc bè lá mà tìm cá. Chỉ
cần thò một ...